Hoe gazon omspitten: stap-voor-stap en nazorg voor NL-tuin

Een gazon omspitten doe je met een gewone spade op een diepte van 20 tot 25 cm, bij voorkeur in het voor- of najaar als de grond licht vochtig maar niet doorweekt is. Je steekt de zode los, verwijdert gras en onkruid, verbetert de bodem met compost of zand, en maakt daarna het oppervlak weer vlak voor je opnieuw inzaait of bestrating legt. Klinkt simpel, maar er zitten een paar valkuilen in die ik je hieronder wil besparen.

Wanneer wel en wanneer beter niet omspitten

Het goede moment maakt het verschil tussen een dag hard werken met een goed resultaat en een dag hard werken met een modderige puinhoop. De ideale periodes zijn april tot half mei en september tot oktober. Dan is de bodem licht vochtig, de bovengrondtemperatuur is boven de 10 graden en nieuw graszaad kiemt goed. Najaar heeft mijn voorkeur: de grond is warm na de zomer, er is minder concurrentie van onkruid en het nieuwe gras heeft tot het voorjaar de tijd om te wortelen.

Er zijn ook situaties waarbij omspitten echt zinvol is: een sterk verwaarloosd gazon vol mos en kweekgras, een bodem die zo verdicht is dat beluchten niet meer helpt, of een gazon dat je wilt heraanleggen omdat de helling of afwatering niet klopt. Ook als de viltlaag dikker is dan 1,5 cm en verticuteren geen soelaas meer biedt, is grondig ingrijpen soms de snelste weg.

Omspitten heeft echter geen zin als je bodem kletsnat is. Op natte klei of veengrond rij je de structuur kapot en maak je kluiten die je er niet meer uit krijgt. Wacht tot de grond niet meer aan je spade kleeft. Ook in de zomerhitte is omspitten onverstandig: de bodem is kurkdroog, het werk is zwaar en nieuw zaad kiemt slecht. Midden in de winter met bevroren grond is ook geen optie.

Voorbereiding: gereedschap, afbakenen en de toestand beoordelen

Voor je de eerste steek zet, neem je vijf minuten om het werk te beoordelen. Loop over het gazon en let op drie dingen: hoe dik is de viltlaag, hoeveel onkruid zit er in (en wat voor soort), en hoe diep is de beworteling. Prik met een mes of oude eetlepel 10 cm de grond in en kijk of je wortels ziet. Bij ondiepe beworteling is de bodem waarschijnlijk verdicht of voedingsarm.

Kijk ook welk onkruid er staat. Ridderzuring, distels en kweekgras hebben diepe wortels en als je die doorhakt en verspreid, groeit elke brok die in de grond blijft gewoon door. Dat is een van de grootste fouten bij omspitten. Haal dit soort onkruid zoveel mogelijk van tevoren met de hand of wortelsteker, of behandel het een tot twee weken eerder met een niet-selectief herbicide als je daar voor openstaat.

• Spade met een recht, scherp blad (en scherpstellen voor je begint)
• Wortelsteker of pennenmes voor taai onkruid
• Kruiwagen voor afgegraven zode en organisch materiaal
• Hark en aandrukrol (gewone tuinrol of plank met gewicht)
• Touw en prikkers om het werkgebied af te bakenen
• Compost, zand of kalk afhankelijk van je bodemtype (zie sectie hieronder)
• Graszaad en eventueel meststof voor heraanzaai

Baken het werkgebied af met touw. Dit klinkt overdreven, maar het helpt je in nette rechte banen te werken en voorkomt dat je halverwege de grip verliest over de contouren. Maak de bodem een dag van tevoren iets vochtig als hij droog is, maar giet er niet te veel water op.

Stap-voor-stap: zo spit je een gazon om

Werk in stroken van ongeveer 30 tot 40 cm breed. Zo houd je overzicht en is het makkelijker het grondniveau gelijk te houden. Begin aan één kant van de tuin en werk je systematisch vooruit, zodat je nooit over net omgespitten grond loopt.

1. Snij de zode eerst horizontaal in: zet je spade schuin en steek de grasmat op 5 tot 8 cm diepte los in reepjes van zo'n 30 bij 30 cm. Leg de zodstukken op de kruiwagen of op een stuk zeildoek. Beslis per stuk of het herbruikbaar is of naar de groenbak gaat.
2. Steek daarna de grond volledig om op 20 tot 25 cm diepte. Dit is de volledige steek van een standaard spade. Kantel het spadeblad zodat de grond omgeklapt wordt: bovengrond naar beneden, ondergrond naar boven. Breek kluiten direct met de rug van je spade.
3. Verwijder tijdens het omsteken alle wortels van onkruid die je ziet. Gooi ze in de kruiwagen, niet naast je neer. Kweekgras of paardenbloemwortels die je laat liggen, groeien opnieuw.
4. Werk per strook: voer afgegraven grond van de eerste strook tijdelijk op een kruiwagen of hoop af en gebruik die om de laatste strook op te vullen. Zo houd je het maaiveld gelijk.
5. Meng verbeteringsmiddelen (compost, zand) in terwijl de grond open ligt. Meer daarover in de volgende sectie.
6. Maak het oppervlak globaal vlak met een spade of grove hark voordat je verder gaat met de nazorg.

Een vraag die ik vaak hoor: moet je de zode omdraaien of weghalen? Als het gazon vol onkruid zit (met name wortelonkruid), haal je de zode beter weg. Omgekeerde zode rot weliswaar op den duur weg, maar diepwortelend onkruid dat je omkeert, groeit gewoon door de grond heen terug. Bij een redelijk schoon gazon dat je alleen wil verbeteren of egaliseren, kun je de zode wel omdraaien en later aanvullen met compost.

Bodem verbeteren terwijl je toch bezig bent

Dit is het moment waarop je de bodem kunt omtoveren. Als je toch omspit, kost het weinig extra moeite om de grondstructuur te verbeteren. Wat je toevoegt, hangt af van je bodemtype.

Strooi compost over de omgespitten laag en werk het in met de spade of cultivator in de bovenste 15 tot 20 cm. Gebruik rijpe (donkere, kruimelige) compost, geen verse groene compost die nog fermen teert. Bij zandgrond mag de laag richting de 5 cm gaan, op klei of leem houd je het bij 2 tot 3 cm.

Check ook de zuurgraad als je de kans hebt. Gazongras gedijt het beste bij een pH van 6,0 tot 7,0. Eenvoudige bodemtesters zijn bij tuincentra te koop voor een paar euro. Is je tuin zuur (pH onder 6,0), dan breng je DCM Groen-Kalk of gewone tuinkalk aan en harkt die in. Doe dit minstens een week voor je inzaait, want kalk reageert niet direct.

Heb je last van wateroverlast na regen? Dan is drainage het echte probleem. Het toevoegen van grof zand helpt op kleigrond, maar bij ernstige wateroverlast overweeg je ook een drainagegoot of greppel langs de rand. Omspitten lost dat probleem niet zomaar op zonder ingreep in het niveau of de afwatering.

Nazorg: van omgespitten vlakte naar dicht gazon

Egaliseren en aanrollen

Na het omspitten laat je de grond idealiter een week of twee rusten zodat hij kan inklinken. Als je haast hebt, sla je deze stap over, maar besef dan dat je later kuilen kunt krijgen. Harkt daarna het oppervlak vlak met een grove hark en daarna een fijnere hark. Loop er overheen en voel met je voeten waar het zakt of hoog ligt. Lage plekken vul je bij met wat losse grond, hoge plekken harkt je weg. Rol daarna aan met een aandrukrol of loop systematisch over het oppervlak met schuifelende passen. Dit geeft het zaad straks goed contact met de grond.

Inzaaien of de zode terugleggen

Als je de zode hebt weggehaald, moet je herinzaaien. Gebruik 25 tot 30 gram graszaad per vierkante meter voor normale heraanzaai. Bij een kaal vlak of een herstelveld kun je naar 35 tot 40 gram gaan. Strooi het zaad in twee richtingen (kruis over kruis) voor een gelijkmatige verdeling, harkt het daarna maximaal 1 tot 2 cm in de grond en rol nogmaals aan. Het zaad moet aardcontact hebben, maar niet begraven worden.

Koos je ervoor de goede zodstukken terug te leggen? Leg ze strak aan elkaar, aanvullend met grond, en rol aan. Giet daarna direct water. De eerste twee weken zijn cruciaal: houd de bodem consequent vochtig maar niet drijfnat. Voor het water geven na het inzaaien geldt: houd de toplaag steeds licht vochtig, vooral in warme periodes. Houd bij het inzaaien de bovenlaag gelijkmatig vochtig door, bijvoorbeeld door ’s ochtends licht te sproeien en niet te overstromen gelijkmatig vochtig door sproeien. Bij nieuw graszaad betekent dat in warme periodes dagelijks licht besproeien. Met een systeem voor gazon automatisch besproeien kun je die eerste weken stabiel vochtig houden zonder steeds zelf aan de slang te hoeven staan licht besproeien. Na ontkieming (dat duurt 1 tot 3 weken afhankelijk van de temperatuur) kun je de frequentie afbouwen. Meer over de juiste watergift na inzaaien vind je terug bij onderwerpen als ingezaaid gazon water geven en hoe lang je je gazon moet sproeien.

Bemesten na het omspitten

Bemest niet direct na het zaaien met een zwaar meststof; dat verbrand t jonge kiemplantjes. Wacht tot ongeveer zes weken na het zaaien en geef dan een lichte startbemesting, bijvoorbeeld een gazonmeststof met een hogere stikstofverhouding om de groei op gang te brengen. Als je compost hebt ingewerkt, is de startbehoefte kleiner: de organische stof geeft geleidelijk voedingsstoffen af.

Eerste maaibeurt

Wacht met maaien tot het gras 6 tot 8 cm hoog staat en stel de maaier in op de hoogste stand voor de eerste snede. Nooit meer dan een derde van de grasspriet in één keer weghalen. Te vroeg of te laag maaien trekt jonge plantjes letterlijk uit de grond.

Fouten die ik zelf ook heb gemaakt (en hoe je ze vermijdt)

• Omspitten op te natte grond: de grond kleeft, maakt compacte kluiten en de structuur is maanden later nog niet hersteld. Wacht altijd tot de grond afgedroogd is na regen.
• Te ondiep spitten: stoppen op 10 cm betekent dat je de verdichte laag eronder niet aanpakt. Ga altijd de volle spadesteek diep (20 tot 25 cm) als je toch bezig bent.
• Onkruidwortels doorhakken en achterlaten: elke brok kweekgras of distelwortel die je in de grond laat, is een nieuwe plant. Gooi ze in de kruiwagen, niet neer naast je.
• De grond niet laten inklinken voor de afwerking: je maakt het prachtig vlak, maar na de eerste regens zie je kuilen verschijnen. Even wachten of flink aanrollen lost dit grotendeels op.
• Graszaad te diep inwerken: dieper dan 1 tot 2 cm bereikt het zaad te weinig licht en kiemt niet. Een lichte harkbeweging is genoeg.
• Direct na het zaaien zwaar bemesten: dit verbrandt de kiemplantjes. Wacht zes weken met startbemesting.
• Het water vergeten of te veel geven: de eerste twee weken zijn bepalend. Dagelijks licht besproeien is beter dan eens per drie dagen te veel water geven.

Wat doe je nu als eerste?

Plan je omspitten voor april-mei of september-oktober. Check het weer: de komende drie dagen geen hevige regen en geen hitte. Koop van tevoren je compost en graszaad zodat je niet halverwege moet stoppen. Verwijder taai onkruid een week van tevoren. En bereid je erop voor dat het een dag flink werk is, maar dat je daarna een bodem hebt die je gazon de komende jaren ten goede komt. Dat gevoel als het nieuwe gras na twee weken doorkomt, is het echt waard.